Forma sztuki
Czym jest taiko? Japońskie bębny wyjaśnione
Taiko wyjaśnione dla odwiedzających: co oznacza to słowo, jak stare są bębny, główne rodzaje, jak się je wykonuje i jak ukształtowało się granie sceniczne.
Zarezerwuj show taiko ↗Szybka odpowiedź
Taiko to japońskie bębny. W Japonii słowo to oznacza każdy bęben, natomiast poza jej granicami zwykle odnosi się do wadaiko, czyli japońskich bębnów, oraz kumi-daiko, zespołowego grania na zestawie bębnów. Ślady taiko w Japonii sięgają VI wieku. Służyły festiwalom, rytuałom, teatrowi i wojnie, a współczesny styl sceniczny jest znacznie młodszy i rozwinął się od lat 50. XX wieku.
Jedno słowo, dwa znaczenia
Po japońsku taiko oznacza każdy rodzaj bębna. Poza Japonią słowo to zwykle wskazuje na wadaiko, czyli japońskie bębny, oraz na kumi-daiko, czyli zestaw bębnów, na których gra się zespołowo. To drugie znaczenie jest tym, które większość odwiedzających ma przed oczami: gracze w dopasowanych strojach, bębny różnych rozmiarów i mocny wizualny rytm. Same bębny powstają powoli, a przygotowanie korpusu i skóry może zająć kilka lat, w zależności od metody wytwórcy.
Bardzo stary instrument
Dowody archeologiczne wskazują na obecność taiko w Japonii już w VI wieku n.e. Gliniana figurka haniwa znaleziona w prefekturze Gunma, zatytułowana „Mężczyzna bijący w taiko", jest uważana za najstarszy dowód gry na taiko. Nihon Shoki, klasyczna historia Japonii, opowiada mit o bogini Ame-no-Uzume tańczącej na odwróconej beczce sake, by wywabić boginię słońca Amaterasu z jaskini, a historycy odczytują jej tupanie jako mityczny początek muzyki taiko.
Bębny wojny, sceny i świątyni
Taiko pełniły wiele funkcji. W feudalnej Japonii motywowały wojska, przekazywały rozkazy i wyznaczały tempo marszu. Towarzyszą teatrowi noh i kabuki, gdzie budują nastrój i rytm. Brzmią w gagaku, dworskiej tradycji muzycznej, oraz w kagura, shintoistycznej muzyce i tańcu wykonywanych podczas lokalnych festiwali. W tradycjach buddyjskich zapewniają rytm tańcom festiwalu Bon, granym na wieżach udrapowanych czerwono-białą tkaniną, wokół których krążą tancerze.
Bębny, które zobaczysz
Trzy rodziny obejmują większość tego, co zobaczysz na scenie. Nagadō-daiko mają kształt beczki i są rzeźbione lub składane z klepek; ich średnicę naciągu tradycyjnie mierzy się w shaku, jednostce wynoszącej około 30 centymetrów, i wynosi ona od 1 do 6 shaku. Shime-daiko to małe bębny strojone za pomocą lin lub śrub. Ō-daiko to największy bęben w zespole, a niektóre są tak duże, że pozostają w świątyni lub chramie, w których mieszkają. Każdy bęben ma swoje zadanie: jedne niosą rytm, inne zmieniają tempo.
Jak powstaje bęben
Historycznie duże bębny rzeźbiono z pnia japońskiego drzewa zelkova, które suszyło się przez lata, a keyaki jest nadal preferowanym gatunkiem drewna. Skóry pochodzą głównie z bydła — grubsze do większych bębnów — i są mocno naciągane na korpus za pomocą klinów lub lin. Ćwieki zwane byō utrzymują skórę na miejscu, a średni bęben potrzebuje ich około 300 z każdej strony. Mniejsze bębny mają cieńsze naciągi, a czasem na środku płat skóry jelenia, w miejscu, gdzie pada większość uderzeń.
Postawa, pałki i okrzyki
Pałki nazywają się bachi i występują w różnych gatunkach drewna oraz rozmiarach. Gracze przyjmują szeroką, niską postawę, z biodrami skierowanymi do bębna; tę postawę i ruch nazywa się kata. Okrzyki głosowe, kakegoe i kiai, wyznaczają zmiany tempa lub dodają otuchy innym graczom. Cisza też ma znaczenie: japońskie pojęcie ma — przestrzeń między uderzeniami — kształtuje frazę rytmiczną tak samo jak same uderzenia. Wiele grup nosi kurtyki happi i opaski hachimaki, a wiele ćwiczy przed lustrami, by dopracować formę.
Od festiwalu do sceny
Kumi-daiko rozwinął Daihachi Oguchi w 1951 roku — muzyk wykształcony w jazzie, który przekształcił dawny utwór taiko w partyturę dla kilku wykonawców grających na bębnach różnej wielkości. Za nim poszły inne grupy, między innymi Ondekoza i Kodo. Kodo zadebiutowało na festiwalu w Berlinie w 1981 roku i od tamtej pory koncertuje na całym świecie. Dziś zespoły występują w Japonii oraz w Stanach Zjednoczonych, Australii, Kanadzie, Europie, na Tajwanie i w Brazylii — dlatego nowoczesne widowisko takie jak UTAGE może budować na języku sceny znanym już na całym świecie.
Najczęściej zadawane pytania
Czy taiko gra się tylko w Japonii?
Nie. Grupy kumi-daiko działają w Stanach Zjednoczonych, Australii, Kanadzie, Europie, na Tajwanie i w Brazylii, a także w całej Japonii.
Jak nazywają się pałki?
Pałki do taiko nazywają się bachi. Wytwarza się je w kilku rozmiarach i z różnych gatunków drewna, takich jak biały dąb, bambus i japońska magnolia.
Dlaczego gracze krzyczą?
Zawołania, kakegoe i kiai, dodają otuchy innym graczom lub wyznaczają zmianę tempa bądź dynamiki w utworze.
Źródła